Powołaną nowelą do kodeksu spółek handlowych z dnia 12 grudnia 2003 r. wprowadzono unormowanie, zgodnie z którym spółce jawnej przysługują wszystkie prawa i obowiązki stanowiące majątek wspólny wspólników (art. 26 § 5 k.s.h.), a nadto że do przekształconej na podstawie art. 26 § 4 k.s.h. spółki cywilnej w spółkę jawną stosuje się odpowiednio przepisy art. 553 § 2 i 3 k.s.h., z tym, że wspólnicy spółki przekształconej stają się z dniem przekształcenia wspólnikami spółki przekształconej. Sąd Najwyższy w glosowanym orzeczeniu, powołując się na wcześniejsze orzeczenie* argumentuje, że spółki jawne powstałe na podstawie art. 26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu stawały się podmiotami ogółu praw i obowiązków wspólników spółek cywilnych ulegających przekształceniu, choć nie było to wyraŸnie unormowane. Po nowelizacji kodeksu spółek handlowych nie ulega wątpliwości, że spółce jawnej powstałej w wyniku przekształcenia się spółki cywilnej na podstawie art. 26 § 4 k.s.h. przysługują wszystkie wspólne prawa i obowiązki wspólników spółki cywilnej**. Wynika to wyraŸnie z art. 26 § 5 k.s.h. Pierwotna regulacja była w tym względzie mniej precyzyjna, co dało podstawę do kwestionowania poglądu, iż spółka jawna z chwilą wpisu do rejestru staje się podmiotem wszystkich wspólnych praw i obowiązków wspólników spółki cywilnej. W myśl glosowanego wyroku, zapatrywania tego nie można zaakceptować, gdyż oznaczałoby ono uzależnienie nabycia przez spółkę jawną praw i obowiązków wspólników spółki cywilnej od spełnienia przesłanek przewidzianych w przepisach o przelewie wierzytelności i przejęciu długu, a to podważałoby sens art. 26 § 4 k.s.h. Przepis ten może mieć praktyczne znaczenie tylko przy założeniu, że spółce jawnej - analogicznie do rozwiązania przyjętego w art. 553 § 1 k.s.h. - przysługują wszystkie wspólne prawa i obowiązki wspólników spółki cywilnej już z chwilą samego wpisu spółki jawnej do rejestru. Obecnie kwestię tę należy uznać za jednoznacznie rozstrzygniętą w tym kierunku przez art. 26 § 5 k.s.h. również w odniesieniu do spółek jawnych powstałych na postawie art. 26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu. Nowelizacja art. 26 k.s.h. w poruszanym zakresie, która weszła w życie w dniu 15 stycznia 2004 r., usunęła wątpliwości, jakie rodziła interpretacja tego artykułu w pierwotnym brzmieniu, stanowi więc niejako jego autentyczną wykładnię. Należy dodać, iż w odniesieniu do tego rodzaju przepisów nowelizujących przyjmuje się, że mają one zastosowanie z mocą wsteczną,. Stanowisko takie wynika również z innych orzeczeń***.

Przedstawiony wyżej pogląd Sądu Najwyższego dotknięty jest brakiem właściwego odróżnienia zasady sukcesji uniwersalnej i zasady kontynuacji. Na gruncie przekształcenia spółki cywilnej w jawną nie mamy do czynienia z kontynuacją w sferze praw i obowiązków cywilnoprawnych, lecz z sukcesją uniwersalną.
Punktem wyjścia do dalszego uzasadnienia tego zapatrywania jest teza tyle banalna, co oczywista, że spółka cywilna nie ma osobowości prawnej. Nie ma zdolności prawnej, ani zdolności sądowej. Podmiotami praw i obowiązków są jej wspólnicy i to oni mają zdolność sądową. Spółka jawna ma natomiast zdolność prawną i zdolność sądową, co wynika z art. 8 § 1 k.s.h. Z tego względu jest ona ułomną osobą prawną, czyli innym podmiotem, niż jej wspólnicy, a poprzednio (przed przekształcaniem) wspólnicy spółki cywilnej. Na podstawie art. 26 § 5 k.s.h. spółce jawnej powstałej z przekształcenia ze spółki cywilnej przysługują wszystkie prawa i obowiązki stanowiące majątek wspólny wspólników.
W przypadku przekształcenia spółki cywilnej w jawną - zgodnie z art. 26 § 5 - przepisy art. 553 § 2 i 3 k.s.h. stosuje się odpowiednio. Nie stosuje się zaś art. 553 § 1, gdyż spółka cywilna (przekształcana) nie była podmiotem praw i obowiązków, ponieważ nie miała nawet ułomnej osobowości prawnej, podmiotami zaś byli wspólnicy tej spółki. Artykuł 553 
Art. 553.  § 1. 

§ 1 k.s.h. stanowi, że spółce przekształconej przysługują wszystkie prawa i obowiązki spółki przekształcanej, ale odnosi się on do wszystkich innych spółek oprócz spółki cywilnej, co wynika z samego brzmienia cytowanego art. 551 § 1 k.s.h. Problem odróżnienia zasady kontynuacji od sukcesji uniwersalnej został zatem zauważony przez samego ustawodawcę. Artykuł 553 § 1 wyraża zasadę kontynuacji, wynikającą z tożsamości spółki przekształcanej i przekształconej. Nie jest to sukcesja uniwersalna (wstąpienie następcy prawnego w ogół sytuacji prawnej poprzednika), gdyż spółka przekształcona nie jest następcą prawnym spółki przekształcanej, lecz "tą samą, ale nie taką samą" spółką*. Kontekst normatywny art. 26 § 5 k.s.h. i art. 551 § 1 k.s.h. wskazuje, że drugi z wymienionych przepisów nie rozciąga zasady kontynuacji na przypadek przekształcenia spółki cywilnej w jawną.

Użycie przez ustawodawcę podobnych słów w przypadkach sukcesji uniwersalnej i w przypadkach kontynuacji nie może przysłaniać istoty rzeczy. Wyrażający zasadę kontynuacji art. 553 § 1 brzmi: spółce przekształconej przysługują wszystkie prawa i obowiązki spółki przekształcanej. Niewątpliwie jednak w razie fuzji lub absorpcji spółek handlowych mamy do czynienia z sukcesją uniwersalną, a przecież artykuł 494  § 1 k.s.h. używa sformułowań podobnych stanowiąc, że spółka przejmująca albo spółka nowo zawiązana wstępuje z dniem połączenia we wszystkie prawa i obowiązki spółki przejmowanej albo spółek łączących się przez zawiązanie nowej spółki. Z zasady następstwa prawnego wynika, że konieczne jest nadanie klauzuli wykonalności w trybie art. 778 k.p.c. na rzecz spółki przejmującej albo spółki nowo zawiązanej (lub przeciwko nim). Mamy bowiem w tym przypadku do czynienia ze zmianą stron stosunku cywilnoprawnego*. Taka zmiana następuje też w razie przekształcenia spółki cywilnej w jawną. Mimo, iż art. 26 również brzmi, podobnie stwierdzając, że spółce jawnej przysługują wszystkie prawa i obowiązki stanowiące majątek wspólny wspólników przekształconej spółki cywilnej, to trzeba zauważyć, że przed przekształceniem stronami stosunku cywilnoprawnego byli wspólnicy spółki cywilnej, a po przekształceniu stroną jest zupełnie inny podmiot – spółka jawna. Spółka jawna powstała z przekształcenia spółki cywilnej, która wytacza powództwo w oparciu o art. 299 k.s.h., powołując się na wierzytelność zasądzoną na rzecz wspólników spółki cywilnej, powinna zatem przed wytoczeniem powództwa złożyć wniosek o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności na swoją rzecz w oparciu o art. 788 § 1 k.p.c. Mamy bowiem w dalszym ciągu do czynienia z sukcesją uniwersalną, tyle że wyraŸnie unormowaną, w porównaniu z poprzednim stanem prawnym.

W przypadku kontynuacji mamy do czynienia z tożsamością podmiotu przekształcanego i przekształconego, a z inną jego formą prawo-organizacyjną powstałą w wyniku przekształcenia. W razie przekształcenia spółki cywilnej w jawną taka tożsamość nie zachodzi. Spółka jawna wchodzi w prawa i obowiązki stanowiące majątek wspólny wspólników spółki cywilnej. Mamy do czynienia z przeniesieniem majątku (sukcesją) przez jeden podmiot na inny podmiot, który staje się następcą prawnym. Spółka jawna staje się następcą prawnym wspólników spółki cywilnej co do ich majątku wspólnego stanowiącego majątek spółki cywilnej (współwłasności łącznej). Wspólnicy spółki cywilnej po przekształceniu zachowują swoją podmiotowość prawną, co oczywiste. Powstaje nowy podmiot prawa – spółka jawna. Nie zachodzi natomiast kontynuacja w sferze praw i obowiązków. Te pojęcia wzajemnie się wykluczają. Sukcesja zakłada przeniesienie praw lub obowiązków z jednego podmiotu na drugi. Terminologia zaczerpnięta została bowiem z prawa i doktryny francuskiej - succession (transmission) a titre particulier, a titre universelle. Natomiast kontynuacja może dotyczyć jednego i tego samego podmiotu, tyle że w zmienionej formie prawnej wskutek przekształcenia (transformation) - les droits et obligations contractés par la société sous son ancienne forme subsistent sous la nouvelle forme (nabyte prawa i zaciągnięte zobowiązania przez spółkę w jej poprzedniej formie utrzymują się w jej nowej formie). Nie dotyczy zaś przeniesienia praw lub obowiązków na inną osobę.
Biorąc zatem wszystkie przedstawione argumenty pod uwagę, należy stwierdzić, że spółka jawna powstała z przekształcenia spółki cywilnej pozywająca członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. i powołująca się na bezskuteczność egzekucji wierzytelności przysługującej przekształconej spółce cywilnej winna się legitymować klauzulą wykonalności nadaną na jej rzecz na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. Rację ma Sąd Najwyższy, twierdząc, że sens art. 26 § 4 k.s.h. sprowadza się do tego, że spółka jawna powstała z przekształcenia spółki cywilnej nie musi legitymować się cesją wierzytelności wspólników spółki cywilnej, ani umowami o przejęcie długu. Powinna jednak, chcąc egzekwować tytuły wykonawcze wydane na rzecz wspólników spółki cywilnej, wystąpić o nadanie na jej rzecz klauzul wykonalności na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. Prawa i obowiązki wspólne wspólników przeszły bowiem po powstaniu tytułów egzekucyjnych (lub wykonawczych) ze wspólników byłej spółki cywilnej na spółkę jawną. Zgodnie z cytowanym przepisem, sąd nada klauzule wykonalności, gdy przejście to będzie wykazane dokumentem urzędowym lub prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym. Problem, czy postanowienie sądu o wpisie spółki jawnej do Krajowego Rejestru Sądowego należy uznać za wystarczającą podstawę nadania klauzuli wykonalności jest otwarty* i wykracza poza ramy glosy.

W świetle powyższych racji Sąd Najwyższy powinien wydać orzeczenie reformatoryjne i oddalić powództwo.

Rafał Kasprzyk